Arıza Bulmanın Üç Altın Yöntemi: 1- Gözle, 2- Elle, 3-Sıkıştır

Elektrikten otomotive, mekanikten makinelere uzanan pratik bir arıza teşhis yöntemi

Hazırlayan: Münür Şenay

Arıza bulmak, yalnızca bozulan parçayı değiştirmek değildir. Gerçek anlamda arıza teşhisi; belirtiyi fark etmek, olası nedenleri değerlendirmek, arızayı sistematik biçimde daraltmak ve doğru ölçümle teşhis koymaktır.

Teknoloji ne kadar gelişirse gelişsin, iyi bir arıza teşhisinin temelinde hâlâ insanın gözlem yeteneği vardır.

Bu nedenle arıza bulmanın en temel ve pratik yöntemlerinden biri şu üç kelimeyle özetlenebilir:

GÖZLE – ELLE – SIKIŞTIR

Bu üç yöntem elektrik, otomotiv, makine, mekanik sistemler ve hatta günlük hayattaki birçok teknik arızanın araştırılmasında kullanılabilir.

1. GÖZLE: Arızanın izlerini ara

Arıza teşhisinin ilk aşaması gözlem yapmaktır.

Bir sistemi çalıştırmadan veya ölçü aletlerine başvurmadan önce dikkatli bir gözle incelemek çoğu zaman önemli ipuçları verir.

Şunlara bakılmalıdır:

• Yanık ve kararma izleri

• Erime veya deformasyon

• Çatlak ve kırıklar

• Gevşemiş bağlantılar

• Oksitlenme

• Paslanma

• Yağ veya su sızıntısı

• Aşınma izleri

• Kopmuş kablolar

• Ezilmiş hortumlar

• Anormal boşluklar

• Sürtünme izleri

• Renk değişiklikleri

Örneğin elektrik panosunda bir klemensin kararmış olması yalnızca "klemens bozuk" anlamına gelmez. Bu durum, gevşek bağlantı veya aşırı ısınma gibi daha temel bir problemin sonucu olabilir.

Mekanik sistemlerde de aynı mantık geçerlidir.

Bir kayışın yalnızca bir kenarının aşınması, kayışın kendisinden önce kasnak hizasının, gerginliğin veya yatakların araştırılmasını gerektirebilir.

Unutulmaması gereken temel kural:

Arızanın kendisiyle, arızanın bıraktığı izi birbirinden ayırmak gerekir.

2. ELLE: Görünmeyeni hisset

İkinci aşama elle kontrol etmektir.

Burada amaç yalnızca dokunmak değildir. Bir sistemin normal davranışı ile anormal davranışı arasındaki fiziksel farkı anlamaktır.

Kontrol edilebilecek belirtiler arasında:

• Aşırı ısınma

• Titreşim

• Gevşeklik

• Boşluk

• Sürtünme

• Anormal hareket

• Sertlik

• Olağandışı mekanik direnç

bulunabilir.

Örneğin bir rulmanın durumunu değerlendirirken yalnızca görünüşüne bakmak yeterli olmayabilir. Rulmanda titreşim, boşluk, ses ve aşırı sıcaklık bulunması arıza ihtimalini güçlendirebilir.

Burada çok önemli bir ustalık yöntemi vardır:

Karşılaştırma

Bir parçanın normal olup olmadığını anlayabilmek için çoğu zaman benzer ve sağlam bir parçayla karşılaştırmak gerekir.

Bir rulman diğerinden belirgin şekilde daha sıcaksa, bir bağlantı diğerinden daha gevşekse veya bir motor diğerinden fazla titreşim yapıyorsa bu farklılık önemli bir ipucudur.

Normal olanı bilmeden anormali fark etmek zordur.

⚠️ Güvenlik

Elektrik tesisatlarında enerjili iletkenlere veya bağlantılara dokunmak ciddi elektrik çarpması riski oluşturabilir. Elektriksel elle kontrol işlemleri enerji kesilerek ve güvenli çalışma prosedürleri uygulanarak yapılmalıdır.

3. SIKIŞTIR: Fiziksel durumu kontrollü olarak değerlendir

Üçüncü yöntem olan "sıkıştır", yalnızca bir vidayı veya somunu sıkmak anlamına gelmez.

Buradaki temel fikir:

Şüpheli parçanın bağlantısını, boşluğunu, hareketini, gerginliğini veya mekanik durumunu kontrollü biçimde değerlendirmektir.

Özellikle aralıklı ortaya çıkan arızalarda bu yaklaşım önemli ipuçları verebilir.

Örneğin bir otomobil bazen çalışıyor, bazen çalışmıyorsa kablo, soket veya bağlantılarda temas problemi araştırılabilir.

Bir makinede titreşim varsa bağlantıların, yatakların, kasnakların ve diğer mekanik elemanların boşlukları incelenebilir.

Bir kayış sisteminde ise gerginlik ve bağlantılar kontrol edilebilir.

Ancak amaç parçayı zorlamak değildir.

Amaç:

"Bu parçanın normalden farklı bir hareketi, boşluğu veya bağlantı problemi var mı?"

sorusunun cevabını bulmaktır.

Elektrik sistemlerinde ise enerjili kablo ve bağlantıları elle oynatmak gibi işlemler güvenli değildir; uygun güvenlik prosedürleri uygulanmadan yapılmamalıdır.

Gözle, Elle ve Sıkıştır Tek Başına Yeterli mi?

Hayır.

Bu üç yöntem ilk teşhis aşamasıdır.

Modern arıza bulma yönteminde bunların arkasından ölçüm ve doğrulama gelmelidir.

En doğru yaklaşım:

GÖZLE → ELLE → SIKIŞTIR → ÖLÇ → DOĞRULA

şeklindedir.

4. ÖLÇ: Tahmini bilgiye dönüştür

Gözlem ve fiziksel kontrol sonucunda bazı ihtimaller ortaya çıkar.

Fakat ihtimal ile kesin teşhis aynı şey değildir.

Örneğin:

"Bu kabloda sorun olabilir."

bir tahmindir.

Bunu uygun ölçümle doğrulamak gerekir.

Elektrik sistemlerinde:

• Gerilim

• Akım

• Direnç

• Süreklilik

• İzolasyon

• Kaçak akım

gibi değerler ölçülebilir.

Mekanik sistemlerde:

• Sıcaklık

• Basınç

• Devir

• Titreşim

• Boşluk

• Ölçü ve toleranslar

kontrol edilebilir.

Böylece hissedilen veya görülen belirti ölçülebilir veriye dönüştürülür.

5. DOĞRULA: Arızanın gerçekten giderildiğinden emin ol

Arıza teşhisinin son aşaması çoğu zaman ihmal edilir.

Bir parça değiştirildiğinde veya onarım yapıldığında:

"Tamam, sorun çözüldü."

demek yeterli değildir.

Sistem yeniden kontrol edilmelidir.

Arıza tekrar ediyor mu?

Sistemin çalışma değeri normale döndü mü?

Yeni bir problem oluştu mu?

Yapılan işlem gerçekten arızanın nedenini ortadan kaldırdı mı?

Bunlar doğrulanmalıdır.

Arıza Bulmanın Mantığı: Eleme

Arıza teşhisini bir eleme işlemi olarak düşünmek oldukça faydalıdır.

Örneğin bir sistemde 10 olası neden olduğunu düşünelim.

Gözle inceleme

10 ihtimali → 7 ihtimale indirir.

Elle kontrol

7 ihtimali → 5 ihtimale indirir.

Sıkıştırma ve fiziksel kontrol

5 ihtimali → 3 ihtimale indirir.

Ölçüm

3 ihtimali → 1 kesin nedene indirir.

Doğrulama

Bulunan nedenin gerçekten arıza kaynağı olduğunu kanıtlar.

Bu nedenle iyi bir arıza teşhisçisi her şeyi aynı anda kontrol etmeye çalışmaz.

Olasılıkları adım adım azaltır.

Elektrik Arızasında Uygulama

Örneğin bir elektrik tesisatında kaçak akım koruma cihazı sürekli açıyor.

Gözle

• Prizlerde yanık izi var mı?

• Panoda kararma var mı?

• Nem veya su var mı?

• Kablolarda hasar var mı?

• Dış ortam bağlantılarında sorun var mı?

Elle

Güvenli çalışma koşulları sağlandıktan sonra bağlantıların fiziksel durumu ve olası ısınma belirtileri değerlendirilir.

Sıkıştır

Şüpheli bağlantıların mekanik durumu ve gevşeklikleri kontrollü olarak incelenir.

Ölç

Uygun test cihazlarıyla gerekli elektriksel ölçümler yapılır.

Doğrula

Arıza giderildikten sonra sistem yeniden test edilir.

Mekanik Arızada Uygulama

Örneğin bir makine normalden fazla titreşim yapıyor.

Gözle

• Bağlantılar gevşek mi?

• Kayış aşınmış mı?

• Kasnak hizası bozuk mu?

• Çatlak veya kırık var mı?

• Yağ kaçağı bulunuyor mu?

Elle

Güvenli şekilde durdurulmuş makinede:

• Boşluk

• Titreşim

• Rulman durumu

• Bağlantıların mekanik durumu

kontrol edilir.

Sıkıştır

Bağlantı, gerginlik ve mekanik boşluklar değerlendirilir.

Ölç

Gerekirse:

• Devir

• Sıcaklık

• Titreşim

• Basınç

• Boşluk

ölçülür.

Doğrula

Onarımdan sonra makinenin normal çalışma durumuna dönüp dönmediği kontrol edilir.

Otomobil Arızalarında da Aynı Sistem Çalışır

Bir otomobil marş basmıyorsa hemen marş motorunu değiştirmek doğru bir yaklaşım değildir.

Önce:

GÖZLE

Akü bağlantıları, kablolar, sigortalar ve bağlantılar incelenir.

ELLE

Güvenli şekilde bağlantıların mekanik durumu ve gevşeklikleri kontrol edilir.

SIKIŞTIR

Şüpheli bağlantılar kontrollü biçimde değerlendirilir.

ÖLÇ

Akü voltajı, gerilim düşümü ve ilgili devreler ölçülür.

DOĞRULA

Arızanın gerçekten giderildiği test edilir.

Böylece parça değiştirmek yerine arıza teşhis edilmiş olur.

İyi Usta ile Kötü Usta Arasındaki Fark

Kötü teşhis:

"Bence bu parça bozuk."

İyi teşhis:

"Bu parçanın bozuk olduğunu düşündüren belirtiler neler?"

Usta yaklaşımı:

"Bu parçanın arızalı olduğunu nasıl kanıtlayabilirim?"

Aradaki fark çok büyüktür.

Çünkü gereksiz parça değişimi:

• Zaman kaybettirir.

• Para kaybettirir.

• Asıl arızanın devam etmesine neden olur.

• Bazen yeni arızalar meydana getirebilir.

Sonuç: Ustalık, arızayı görmekten önce düşünmektir

Gözle – Elle – Sıkıştır yalnızca eski bir atölye sözü değildir.

Doğru uygulandığında bu üç kelime, sistematik arıza teşhisinin başlangıç noktasıdır.

Teknoloji gelişmiştir.

Bugün multimetreler, termal kameralar, diagnostik cihazlar, titreşim analiz cihazları ve gelişmiş ölçüm sistemleri kullanılmaktadır.

Fakat bütün bu teknolojilerin öncesinde hâlâ şu sorular vardır:

Ne görüyorum?

Ne hissediyorum?

Fiziksel olarak neyi kontrol edebilirim?

Bunu hangi ölçümle kanıtlayabilirim?

Yaptığım onarımın doğru olduğunu nasıl doğrularım?

Bu nedenle arıza teşhisinin temel formülü şöyle özetlenebilir:

GÖZLE → ELLE → SIKIŞTIR → ÖLÇ → DOĞRULA

Ve belki de bütün bu yöntemin en önemli cümlesi şudur:

“Parçayı değiştirmek kolaydır; arızanın nedenini bulmak ustalıktır.”

Hazırlayan: Münür Şenay